Zamierzchłe czasy

Po ustąpieniu lodowca ok. 10 tys. lat p.n.e. jeszcze przez długi czas tereny obecnego Pomorza były podmokłe, co utrudniało ich zasiedlenie. Jednak w końcu starszej epoki kamiennej, zwanej paleo­litem, pojawił się tu człowiek – łowca reniferów, który używał łuku oraz narzędzi drewnianych, rogowych i kamiennych.

Pod wpływem osuszania się polodowcowego te­renu pojawiła się szata roślinna i różne gatunki zwierząt, co poprawiło warunki zasiedlenia dla ludów środkowej epoki kamiennej, zwanej mezo­litem (8000 – 4200 lat p.n.e.). Na Pomorzu żyły w owym czasie dwa ludy o odrębnych kulturach: tardenuaskiej i maglemosko-kundajskiej, które zaj­mowały się łowiectwem, rybołówstwem i zbiera­ctwem i prowadziły na wpół osiadły tryb życia. Pierwszym oswojonym przez nie zwierzęciem był pies.

W młodszej epoce kamiennej – neolicie (4200-1700 lat p.n.e.) przez Bramę Morawską wzdłuż Wisły i Odry przywędrowała ludność r61nicza, która osiadła także na Pomorzu. Zajmowała się uprawą ziemi przy użyciu kamiennych motyk i hodowlą. Posiadała umiejętność lepienia garnków. Stworzyła kulturę ceramiki wstęgowej.

Później na Pomorzu pojawiły się ludy przybyłe z północnego zachodu, które przyniosły ze sobą kulturę pucharów lejkowych i amfor kulistych. Ludność praugrofińska przybyła ze wschodu przyniosła kulturę ceramiki dołkowo-grzebykowej. Pod koniec neolitu pojawiła się na Pomorzu cerami­ka sznurowa. Znano też obróbkę miedzi, z której wykonywano siekierki, dłuta i ozdoby.

Z tego okresu pochodzą tzw. „megalityczne groby olbrzymów” lub kurhany kujawskie, w postaci dłu­gich trójkątnych nasypów ziemnych o wymiarach 60-130 m, obłożonych głazami.

Około 1700 lat p.n.e. nastała epoka brązu. Wyko­paliska dostarczyły wielu wyrobów w postaci narzędzi, broni i kunsztownych ozdób z tego okre­su. Pochodziły one głównie z importu, a na Pomo­rze docierały szlakami handlowymi z południa wzdłuż Odry, Noteci i Wisły.

W końcowym okresie epoki brązu na Pomorzu pojawiła się kultura łużycka, która przetrwała do początków epoki żelaza. Zmierzch epoki brązu nastąpił około 650 r. p.n.e. Na przełomie epoki brązu i żelaza na Pomorzu powstało wiele grodów kultury łużyckiej.

Około 400 r. p.n.e. nastał tzw. okres lateński, w którym rozwinęła się kultura celtycka (galijska) obejmująca swoim wpływem także Pomorze. Tu, głównie nad Odrą i Parsętą, pojawiły się po raz pierwszy plemiona germańskie kultury jastorfskiej, które opuściły Pomorze w ostatnich wiekach p.n.e.